Copula: dir/-dır/-dur/-dür - [Grammar]

Discussion in 'Türkçe (Turkish)' started by tzesyneas, Mar 3, 2011.

  1. tzesyneas Junior Member

    greek
    Merhaba hepinize!
    ör. 1. Sigara içmek yasaktır. / sigara içmek yasak.
    2. Ekinin kullanması uygundur. / ekinin kullanması uygun.
    -dir/-dır/-dur/-dür eki ne zaman kullanılır? Resmiyet mi güç mü belirtir ya da kesin bilgi verdiğimiz zaman kullanırız?

    Şimdiden teşekkür ederim!
     
  2. Rallino Moderatoúrkos

    Ankara
    Turkish
    Türkçe sorduğunuz için ben de Türkçe cevap vereceğim.

    Bu -dir/-dır konusu Türkçe'nin en problemli konularından bir tanesi. Dört başlıkta incelemeye çalıştım. Eğer eklemeyi unuttuğum bir şey varsa, diğer arkadaşlar ekleyebilirler.


    I. Değiştirilemez ifadelerden bahsederken:

    1. Bilimsel önergelerde:
    Ör:
    Ay, Dünya'nın uydusu.:cross: — Ay, Dünya'nın uydusudur.:tick:
    Suyun katı hâli buz.:cross: — Suyun katı hâli buzdur.:tick:

    2. Kurallarda ve Kanun/anayasa maddelerinde:
    Ör:
    Türkiye Cumhuriyeti'nin resmî dili Türkçe.:cross: — Türkiye Cumhuriyeti'nin resmî dili Türkçedir. :tick:
    Bu ortamda sigara içmek yasak.:cross: — Bu ortamda sigara içmek yasaktır.:tick:


    * Bu cümleler konuşma dilinde genelde "-dir" olmadan söylenir, ya da söylenebilir; ama yazı dilinde "-dir"in konulması gerekiyor.


    II. Olasılık belirtirken:

    Ör:
    — Hakan ne yapıyor şu anda?
    — Bilmem, uyuyordur.

    (Böyle bir içerikte «uyuyordur», "uyuyor muhtemelen" anlamındadır.)

    Başka bir örnek:
    — Nagihan çalışıyor mu?
    — Zannetmiyorum. Daha 20 yaşında: öğrencidir.

    (öğrencidir = sanırım öğrenci.)

    Bu cümleleri "-dir" olmadan söylemek anlam farklılığına sebep verdiğinden (Uyuyor vs Uyuyordur), verilmek istenen anlamı söze ve yazıya dökerken "-dir" kullanılması zorunludur.

    III. Tarihî olaylardan bahsederken (Çünkü bu olaylar da artık değiştirilemez.):

    Ör:
    --> Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, 1991 yılının sonunda dağılmıştır.
    --> Elvis Presley, 1977 yılında vefat etmiştir.

    Bu cümlelerdeki "-dir" ekinin, "-miş" ekine eklendiğine dikkat edin.

    "-dir" ekini kullanmak istemiyorsanız, fiil çekimini de değiştirmeniz gerekir: Direkt kaldırırsanız ortaya çıkan anlam farkına dikkat edin: "Elvis Presley 1977 yılında vefat etmiş." Bu cümlenin anlamı ilk cümleden farklıdır. Bundan kurtulmak için, belirli geçmiş zaman kullanmanız gerekir: Elvis Presley, 1977 yılında vefat etti.


    IV. Başbakan, cumhurbaşkanı, kral/kraliçe, hâkim, müdür, yönetici v.b. yüksek mevkiye sahip insanlar, kararlarını açıklarken kullanırlar.

    Ör:
    Belediye Başkanı: "Nisan sonuna kadar tüm yollar asfaltlanacaktır!"
    Başbakan: "Bu suçun sorumluları yargıya hesap verecektir."
    Müdür: "Bu bilgisayarı Ekin'in kullanması uygundur."
    v.b.
     
    Last edited: Jun 7, 2012
  3. blackclaw

    blackclaw New Member

    Turkish
    -
    -dir/-dır/-dur/-dür ekleri isim cümlesini (noun sentence) geniş zaman yapmak için kullanılır. Mutlaka kullanılma zorunluluğu da yoktur. Mesela:
    Sigara içmek yasaktır! = Sigara içmek yasak!
    Bu iki cümle de aynı anlamdadır.
    Türkçede iki tür cümle vardır:
    1) Fiil cümlesi (Verb Sentence): Cümlenin yüklemi fiildir. En çok karşılaşılan cümle tipi budur. Örnek: Arkadaşlarımla birlikte sigara içiyorum. (içmek fiili burada yüklemdir)
    2) İsim/Ad cümlesi (Noun Sentence): Cümlenin yüklemi isimdir. Daha çok bir şeyleri açıklamak veya tanım yapmak için kullanılır. Örnek: Sigara sağlığa zararlıdır. (zararlı ismi burada yüklemdir)

    Yazdığım açıklamaların sonunda -dir eki olan kelimeleri kırmızı ile boyadım. Dikkat! Bunların hepsi (yok, anlamda, var, fiil, isim, yüklem, ad) birer isim yani addır ve bu kelimeler cümlede yüklem olarak kullanıldıklarında -dir eki alırlar. Benden önce örnekler veren forum üyesi arkadaşın örneklerinde de bütün -dir eki alan sözcükler isimdir. Fiillerin sonunda -dir eki bulunmaz. Bazı cümlelerdeki kelimeler fiil gibi görünse bile gerçekte isimdirler, yanıltıcı olabilirler. Örnek vermek gerekirse:
    Küçük köpek kaldırımın kenarında koşmaktadır. --> "Koşmak" kelimesi bir fiildir ama "koşmakta" kelimesi bir isimdir. Bu sebeple sonuna -dir eki gelir.
     
  4. Rallino Moderatoúrkos

    Ankara
    Turkish
    Katılmıyorum. Fiil cümlelerinde de kullanılabilir. Örneğin: Sınav perşembe günü yapılacaktır. bir fiil cümlesi, ve -dir kullanılabiliyor. Yanlış mı?
     
  5. blackclaw

    blackclaw New Member

    Turkish
    Uyarı 2:
    Kafa karıştırıcı (confusing) bir başka nokta. -miş, -ecek, -yor gibi eklerin sonuna getirilen -dir ekleri de yukarıda bahsettiğim kurala uyarlar. Neden? Çünkü bir kelimenin sonuna -miş, -ecek, -yor ekleri geldiği zaman bu kelimeler artık fiil olmazlar ve isme dönüşürler. Örnek:

    - Bugün kar yola yağmıştır.
    - Yarın karyola satılacaktır.
    - Sanırım şu an karyola götürülüyordur.

    Peki yukarıdaki mavi ile yazdığım yağmış, satılacak, satılıyor kelimeleri neden fiil değil?
    Cevap basit!!! Bir kelimenin fiil olması için kural şudur: Mastar eki (-mek, -mak) alması yani --> yağmışmak, satılacakmak, götürülüyormak :)) gibi olması. Ama görüldüğü gibi bu kelimeler mastar alırsa saçma oluyor.
     
  6. Rallino Moderatoúrkos

    Ankara
    Turkish
    Sanırım kavram kargaşası yaşıyorsunuz? :) Fiil çekimi diye bir şeyden haberiniz vardır elbet?

    Bir cümlenin fiil cümlesi ya da isim cümlesi olması, sonuna "-mek/-mak" getirerek değil; cümledeki yüklemin köküne bakarak anlaşılır.

    Ben öğrenciyim. Cümlesi, bir isim cümlesidir. Çünkü yüklem olan "öğrenciyim", öğrenci kökünden gelir. (Öğrenci, öğrenmek'ten gelir; ama yapım eklerini atmadan, sadece çekim eklerini kaldırarak bakıyoruz: öğrenci-y-im.)

    Sınav yapılacak. Cümlesi bir fiil cümlesidir. Çünkü yüklemin kökü "yap", bir fiildir.


    Sizin örnekleriniz:

    Bugün yola kar yağmış. Cümlesi bir fiil cümlesidir; çünkü yüklem: "yağmak" bir fiildir ve belirsiz geçmiş zaman 3. tekil şahısında çekilmiştir.

    Ben yağmışım
    Sen yağmışsın
    Kar yağmış.

    Yarın karyola
    satılacak. Cümlesi de bir fiil cümlesidir; çünkü yüklem "satmak" bir fiildir ve gelecek zamanda çekilmiştir. Gelecek zaman 3.tekil şahıs.

    Ben satılacağım
    Sen satılacaksın
    Karyola satılacak

    Sanırım şu an karyola
    götürülüyordur. Cümlesi de bir fiil cümlesidir; çünkü yüklem "götürmek"tir ve bir fiildir. Şimdiki zaman 3.tekil şahıs.

    Ben götürülüyorum
    Sen götürülüyorsun
    Karyola götürülüyor
     
  7. blackclaw

    blackclaw New Member

    Turkish
    Benim yukarıdaki açıklamalara bir itirazım yok, yani tabii ki "sınav yapılacak" bir fiil cümlesidir. Çünkü ek olan "-ecek" bir fiil olan "yapıl" kelimesine eklenmiştir. - Burada not düşüyorum çünkü yüklemin kökü "yap(mak)" değil yapıl(mak) fiilidir. Etken veya edilgen olması durumu değiştirmez -
    Ama eğer "sınav yapılacaktır" dersek, burada ek olan "-dir" bir isim olan "yapılacak" kelimesine ekleniyor. Yani bu cümle isim cümlesi oluyor. Demek istediğim özetle şu:

    Kar yola yağacak --> Fiil cümlesi
    Kar yola yağacaktır --> İsim cümlesi
    Karyola satılmış --> Fiil cümlesi
    Karyola satılmıştır --> İsim cümlesi
    Karyola götürülüyor --> Fiil cümlesi
    Karyola götürülüyordur --> İsim cümlesi

    şeklinde ele alınmalı diye düşünüyorum. Başka forum üyelerinin de bu konuda düşüncesini görmek lazım açıkçası. Sizin ilk gönderinizde dediğiniz gibi karmaşık bir konu bu.
     
  8. Black4blue

    Black4blue Senior Member

    Türkiye
    Turkish/Türkçe
    Evet, galiba BlackClaw'un demek istediği fiile yalınken, direkt bu -dir ekinin getirilemeyeceği herhalde.

    Ayrıca birkaç yıl önce bana öğretilene göre isim ya da fiile gelen hiçbir -dir eki geniş zaman yapmaz, genelde di+r şeklinde düşünülüp yanılgıya düşürür, sadece Rallino'nun dediği maddeleri sağlar.
     
  9. tzesyneas Junior Member

    greek
    Üçünüze de teşekkürler. :)Çok yardımcı olursunuz.Konu biraz karmaşık ama ilginç de, Türkçe'nin güzelliği bundan da kaynaklanır zaten..
     
  10. macrotis Senior Member

    İstanbul
    Turkish
    "Çekimli bir fiile "-dir" eki gelirse o fiil sayılmaz, isimdir" gibi bir kuralı ilk kez duyuyorum. Araştırdım. Şurada Türkçe öğretmenleri tartışmışlar. Anlaşılan, öyle bir kural yok: -dir eki fiillere de gelebilir, o zaman adı "bildirme eki" olur, kimi zaman ihtimal belirtir, kimi zaman anlama kesinlik katar.
     

Share This Page