Woorden die het ene betekenen en het tegendeel

  • eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Ik leerde net nog een ander woord voor 'controniem', nl. aut(o)antonym - en vond een hele reeks voorbeelden uit andere talen, ook op WR.
    Bedankt voor deze link. Op zulke dingen was ik uit...
    Heb jij Nieuw-Grieks? Ik liet mijn Nieuw-Griekse woordenboeken in België achter, spreek het ook al een kwarteeuw niet meer...
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Januswoord is een prachtig Nederlands woord voor controniem

    Hier een paar Engelse:

    14 Words That Are Their Own Opposites
    1. Sanction
    (via French, from Latin sanctio(n-), from sancire ‘ratify,’) can mean ‘give official permission or approval for (an action)’ or conversely, ‘impose a penalty on.’
    *
    2. Oversight is the noun form of two verbs with contrary meanings, “oversee” and “overlook.” “Oversee,” from Old English ofersēon ‘look at from above,’ means ‘supervise’ (medieval Latin for the same thing: super- ‘over’ + videre ‘to see.’) “Overlook” usually means the opposite: ‘to fail to see or observe; to pass over without noticing; to disregard, ignore.’
    *
    3. Left can mean either remaining or departed. If the gentlemen have withdrawn to the drawing room for after-dinner cigars, who’s left? (The gentlemen have left and the ladies are left.)
    *
    4. Dust, along with the next two words, is a noun turned into a verb meaning either to add or to remove the thing in question. Only the context will tell you which it is. When you dust are you applying dust or removing it? It depends whether you’re dusting the crops or the furniture.
    *
    5. Seed can also go either way. If you seed the lawn you add seeds, but if you seed a tomato you remove them.
    *
    6. Stone is another verb to use with caution. You can stone some peaches, but please don’t stone your neighbor (even if he says he likes to get stoned).
    *
    7. Trim as a verb predates the noun, but it can also mean either adding or taking away. Arising from an Old English word meaning ‘to make firm or strong; to settle, arrange,’ “trim” came to mean ‘to prepare, make ready.’ Depending on who or what was being readied, it could mean either of two contradictory things: ‘to decorate something with ribbons, laces, or the like to give it a finished appearance’ or ‘to cut off the outgrowths or irregularities of.’ And the context doesn’t always make it clear. If you’re trimming the tree are you using tinsel or a chain saw?
    *
    8. Cleave can be cleaved into two “homographs,” words with different origins that end up spelled the same. “Cleave,” meaning ‘to cling to or adhere,’ comes from an Old English word that took the forms cleofian, clifian, or clīfan. “Cleave,” with the contrary meaning ‘to split or sever (something), ‘ as you might do with a cleaver, comes from a different Old English word, clēofan. The past participle has taken various forms: “cloven,” which survives in the phrase “cloven hoof,” “cleft,” as in a “cleft palate” or “cleaved.”
    *
    9. Resign works as a contronym in writing. This time we have homographs, but not homophones. “Resign,” meaning ‘to quit,’ is spelled the same as “resign,” meaning ‘to sign up again,’ but it’s pronounced differently.
    *
    10. Fast can mean "moving rapidly," as in "running fast," or ‘fixed, unmoving,’ as in "holding fast." If colors are fast they will not run. The meaning ‘firm, steadfast’ came first. The adverb took on the sense ‘strongly, vigorously,’ which evolved into ‘quickly,’ a meaning that spread to the adjective.
    *
    11. Off means ‘deactivated,’ as in "to turn off," but also ‘activated,’ as in "The alarm went off."
    *
    12. Weather can mean ‘to withstand or come safely through,’ as in “The company weathered the recession,” or it can mean ‘to be worn away’: “The rock was weathered.”
    *
    13. Screen can mean ‘to show’ (a movie) or ‘to hide’ (an unsightly view).
    *
    14. Help means ‘assist,’ unless you can’t help doing something, when it means ‘prevent.’
    ****************
    75 Contronyms (Words with Contradictory Meanings)
    By Mark Nichol

    The English language includes an interesting category of words and phrases called contronyms (also spelled contranyms, or referred to as autoantonyms) — terms that, depending on context, can have opposite or contradictory meanings. When you use these words, be sure the context clearly identifies which meaning is intended:

    1. Apology: A statement of contrition for an action, or a defense of one
    2. Aught: All, or nothing
    3. Bill: A payment, or an invoice for payment
    4. Bolt: To secure, or to flee
    5. Bound: Heading to a destination, or restrained from movement
    6. Buckle: To connect, or to break or collapse
    7. Cleave: To adhere, or to separate
    8. Clip: To fasten, or detach
    9. Consult: To offer advice, or to obtain it
    10. Continue: To keep doing an action, or to suspend an action
    11. Custom: A common practice, or a special treatment
    12. Dike: A wall to prevent flooding, or a ditch
    13. Discursive: Moving in an orderly fashion among topics, or proceeding aimlessly in a discussion
    14. Dollop: A large amount (British English), or a small amount
    15. Dust: To add fine particles, or to remove them
    16. Enjoin: To impose, or to prohibit
    17. Fast: Quick, or stuck or made stable
    18. Fine: Excellent, or acceptable or good enough
    19. Finished: Completed, or ended or destroyed
    20. First degree: Most severe in the case of a murder charge, or least severe in reference to a burn
    21. Fix: To repair, or to castrate
    22. Flog: To promote persistently, or to criticize or beat
    23. Garnish: To furnish, as with food preparation, or to take away, as with wages
    24. Give out: To provide, or to stop because of a lack of supply
    25. Go: To proceed or succeed, or to weaken or fail
    26. Grade: A degree of slope, or a horizontal line or position
    27. Handicap: An advantage provided to ensure equality, or a disadvantage that prevents equal achievement
    28. Help: To assist, or to prevent or (in negative constructions) restrain
    29. Hold up: To support, or to impede
    30. Lease: To offer property for rent, or to hold such property
    31. Left: Remained, or departed
    32. Let: Allowed, or hindered
    33. Liege: A feudal lord, or a vassal
    34. Literally: Actually, or virtually
    35. Mean: Average or stingy, or excellent
    36. Model: An exemplar, or a copy
    37. Off: Deactivated, or activated, as an alarm
    38. Out: Visible, as with stars showing in the sky, or invisible, in reference to lights
    39. Out of: Outside, or inside, as in working out of a specific office
    40. Overlook: To supervise, or to neglect
    41. Oversight: Monitoring, or failing to oversee
    42. Peer: A person of the nobility, or an equal
    43. Presently: Now, or soon
    44. Put out: Extinguish, or generate
    45. Puzzle: A problem, or to solve one
    46. Quantum: Significantly large, or a minuscule part
    47. Quiddity: Essence, or a trifling point of contention
    48. Quite: Rather (as a qualifying modifier), or completely
    49. Ravel: To entangle, or to disentangle
    50. Refrain: To desist from doing something, or to repeat
    51. Rent: To purchase use of something, or to sell use
    52. Rock: An immobile mass of stone or figuratively similar phenomenon, or a shaking or unsettling movement or action
    53. Sanction: To approve, or to boycott
    54. Sanguine: Confidently cheerful, or bloodthirsty
    55. Scan: To peruse, or to glance
    56. Screen: To present, or to conceal
    57. Seed: To sow seeds, or to shed or remove them
    58. Shop: To patronize a business in order to purchase something, or to sell something
    59. Skin: To cover, or to remove
    60. Skinned: Covered with skin, or with the skin removed
    61. Splice: To join, or to separate
    62. Stakeholder: One who has a stake in an enterprise, or a bystander who holds the stake for those placing a bet
    63. Strike: To hit, or to miss in an attempt to hit
    64. Table: To propose (in British English), or to set aside
    65. Temper: To soften, or to strengthen
    66. Throw out: To dispose of, or to present for consideration
    67. Transparent: Invisible, or obvious
    68. Trim: To decorate, or to remove excess from
    69. Trip: A journey, or a stumble
    70. Unbending: Rigid, or relaxing
    71. Variety: A particular type, or many types
    72. Wear: To endure, or to deteriorate
    73. Weather: To withstand, or to wear away
    74. Wind up: To end, or to start up
    75. With: Alongside, or against
    75 Contronyms (Words with Contradictory Meanings)
    Je moet echt wel perfect tweetalig zijn om dat allemaal te kunnen onderscheiden/volgen
     
    Last edited:

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Nu, voor mij is in bepaalde opzichten engte een tegengestelde. Wie angst heeft bv., voelt geen ruimte, alleen engte...
    Inderdaad, als ruimte als abstract zelfstandig naamwoord wordt gebruikt, zou je misschien kunnen zeggen dat nauwte, smalte, smalheid, engheid of engte antoniemen zijn (al komt het me voor dat ze eerder als een antoniem van wijdte of wijdheid te beschouwen zijn). Engte en smalte uiteraard alleen als de abstracte betekenis wordt gehanteerd. Als concreet zelfstandig naamwoord (nauwe doorgang resp. smalle plek) zijn zij geen antoniem van ruimte.

    Hoe het ook zij, het is nu nog zaak om een gebruik van ruimte te vinden dat de betekenis heeft van nauwte, engte, smalheid etc. Dan hebben we pas een mooi controniem, januswoord of auto-antoniem te pakken. Zal niet meevallen.
     

    Tashtego

    New Member
    Dutch
    Gijzelaar is vreemd, maar niet vreemder dan martelaar. Beide hebben een passieve betekenis: degene die gegijzeld wordt en degene die gemarteld wordt, terwijl alle andere woorden bestaande uit een werkwoordstam plus -aar een actieve betekenis hebben, bijvoorbeeld goochelaar, handelaar, leraar, sjoemelaar.

    Nog een voorbeeld van een woord met twee tegenstrijdige betekenissen: uitwerking als in de uitwerking van de maatregel: effect, resultaat of het uitgewerkt raken, dwz zijn effect verliezen.
     

    Tashtego

    New Member
    Dutch
    Behalve en afgezien van.

    Behalve Jan of afgezien van Jan is iedereen gekomen.
    Behalve Jan of afgezien van Jan zijn Piet en Kees gekomen.

    In het eerste geval is Jan niet gekomen, in het tweede geval wèl. In het eerste geval wordt Jan uitgezonderd van het onderwerp, in het tweede wordt hij erbij opgeteld.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Gijzelaar is vreemd, maar niet vreemder dan martelaar. Beide hebben een passieve betekenis: degene die gegijzeld wordt en degene die gemarteld wordt, terwijl alle andere woorden bestaande uit een werkwoordstam plus -aar een actieve betekenis hebben, bijvoorbeeld goochelaar, handelaar, leraar, sjoemelaar.
    Gijzelaar: ja, dat zegt Onze Taal.nl. . Martelaar geeft geen aanleiding tot dubbelzinnigheid. Gijzelaar wel.

    Nog een voorbeeld van een woord met twee tegenstrijdige betekenissen: uitwerking als in de uitwerking van de maatregel: effect, resultaat of het uitgewerkt raken, dwz zijn effect verliezen.
    Zie ik wel zitten voor het werkwoord, ja. Minder voor het znw.

    Woordenboek - Betekenis van uitwerken
    ` uit - wer - ken
    (werkte uit, 1, 2 overgankelijk h., 3 onovergankelijk h., 4 onovergankelijk is uitgewerkt)

    1
    met moeite naar buiten brengen;
    zich er uitwerken
    zich uit een penibele situatie redden;
    Zuid-Nederlands :
    zijn woede op iem. uitwerken
    informeel zijn woede op iem. afreageren, koelen;
    Zuid-Nederlands :
    zijn kop uitwerken
    informeel zijn zin doordrijven;

    2
    meer in bijzonderheden en breder bewerken;

    3
    resultaat hebben: dat heeft niet veel uitgewerkt ;

    4
    tot het eind werken, ophouden te werken, geen werking meer hebben: dat poeder is uitgewerkt
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Behalve Jan of afgezien van Jan is iedereen gekomen.
    Behalve Jan of afgezien van Jan zijn Piet en Kees gekomen.

    In het eerste geval is Jan niet gekomen, in het tweede geval wèl. In het eerste geval wordt Jan uitgezonderd van het onderwerp, in het tweede wordt hij erbij opgeteld.
    Inderdaad, behalve= met uitzondering van, uitgezonderd (exclusief) en behalve= naast(inclusief). Lijkt me een goeie.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Gijzelaar is vreemd, maar niet vreemder dan martelaar. Beide hebben een passieve betekenis: degene die gegijzeld wordt en degene die gemarteld wordt, terwijl alle andere woorden bestaande uit een werkwoordstam plus -aar een actieve betekenis hebben, bijvoorbeeld goochelaar, handelaar, leraar, sjoemelaar.
    Inderdaad, martelaar is net zo dubbelzinnig geworden als gijzelaar. Ook Van Dale noteert zonder enig voorbehoud dat een martelaar niet alleen iemand is die lijdt, maar ook iemand die leed toebrengt.


    Nog een voorbeeld van een woord met twee tegenstrijdige betekenissen: uitwerking als in de uitwerking van de maatregel: effect, resultaat of het uitgewerkt raken, dwz zijn effect verliezen.
    Net als eno2 denk ik dat uitwerken als werkwoord een controniem is*, maar niet als zelfstandig naamwoord. Het niet langer effectief zijn van iets wordt niet omschreven met het zelfstandige naamwoord uitwerking. Je zult alleen omschrijvingen zien met uitgewerkt of niet meer werkzaam.

    Behalve en afgezien van.
    Mooie toevoeging!

    *Je kunt beide betekenissen heel mooi in één zin verwerken: ik wilde weten hoe het middel heeft uitgewerkt, maar kennelijk is het al uitgewerkt.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Inderdaad, martelaar is net zo dubbelzinnig geworden als gijzelaar. Ook Van Dale noteert zonder enig voorbehoud dat een martelaar niet alleen iemand is die lijdt, maar ook iemand die leed toebrengt.
    Djeezes.

    Dan zijn jihadi terroristen inderdaad martelaars.
     
    Last edited:

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    onverhoopt
    bijv.naamw.


    1) waarvan je wilt dat het niet gebeurt
    Voorbeelden: `Mocht het onverhoopt gaan regenen, dan gaan we gewoon naar binnen.`,
    `Mocht er na het onderzoek onverhoopt een bloeding ontstaan, neem dan onmiddellijk contact op met de spoedeisende hulp.`

    2) waar je niet op durfde hopen of beter dan je had gehoopt
    Voorbeelden: `een al wat oudere vrouw die heel blij is met haar onverhoopte zwangerschap`,
    `een onverhoopte start op het EK maken`



    Uitspraak: [Kernerman Dictionaries.

    Onverhoopt - 2 definities - Encyclo
     

    ThomasK

    Senior Member
    Belgium, Dutch
    Inderdaad, als ruimte als abstract zelfstandig naamwoord wordt gebruikt, zou je misschien kunnen zeggen dat nauwte, smalte, smalheid, engheid of engte antoniemen zijn (al komt het me voor dat ze eerder als een antoniem van wijdte of wijdheid te beschouwen zijn). Engte en smalte uiteraard alleen als de abstracte betekenis wordt gehanteerd. Als concreet zelfstandig naamwoord (nauwe doorgang resp. smalle plek) zijn zij geen antoniem van ruimte.

    Hoe het ook zij, het is nu nog zaak om een gebruik van ruimte te vinden dat de betekenis heeft van nauwte, engte, smalheid etc. Dan hebben we pas een mooi controniem, januswoord of auto-antoniem te pakken. Zal niet meevallen.
    Ik zocht nu alleen naar een tegengestelde van ruimte. Ruimte impliceert volgens mij wel een soort paradox : ik wil een eigen beperkte ruimte (1) zodat ik ruimte (2) krijg. Is dat een tegenstelling? Ik durf het niet zeggen...
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ik zocht nu alleen naar een tegengestelde van ruimte. Ruimte impliceert volgens mij wel een soort paradox : ik wil een eigen beperkte ruimte (1) zodat ik ruimte (2) krijg. Is dat een tegenstelling? Ik durf het niet zeggen...
    Haal beperkt weg en je krijgt in feite:
    Ik wil een eigen driedimensionale plaats, zodat ik driedimensionale uitgestrektheid krijg.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ik ken wel informeren als controniem: informatie inwinnen en informatie verstrekken. Ik geloof dat dit woord ook al genoemd is. Consulteren ken ik alleen in de betekenis van raad inwinnen of raadplegen. Ook het woordenboek geeft niet raad verstrekken als betekenis.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Ik ken wel informeren als controniem: informatie inwinnen en informatie verstrekken. Ik geloof dat dit woord ook al genoemd is. Consulteren ken ik alleen in de betekenis van raad inwinnen of raadplegen. Ook het woordenboek geeft niet raad verstrekken als betekenis.
    Encyclo weeral natuurlijk. Misschien ook elders op internet, weet niet meer.
    Aanbevelen

    Zal wel verkeerd zijn.

    www.encyclo.nl/begrip/consulteren1) raadplegen (2) 1) Advies inwinnen 2) Aanbevelen 3) Beraadslagen ...
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ik zie op Google een handjevol treffers waarin consultants consulteren gebruiken als advies verstrekken, maar het is ook in het consultancy-wereldje kennelijk verre van gebruikelijk.
     

    Red Arrow

    Senior Member
    Dutch - Belgium
    Ja eigenlijk, consultant is raadgever. Raar dat je consulteren in de tegengestelde betekenis moet gebruiken. Raad vragen.
    Da's toch altijd zo?

    informant = informatiegever
    informeren = informatie zoeken/vragen
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Nog een zeer twijfelachtig controniem:
    Veeg – strijkende beweging, aai.
    Veeg – (zwaaiende) slag (denk aan oorveeg).

    Een voorvoegsel dat welhaast controniem te noemen is: in-. In deze woorden komt de betekenis van in- neer op in hoge mate aanwezig: inslecht, inbedroefd, ingemeen, inlelijk. In deze woorden, alle van Latijnse oorsprong, komt de betekenis van in- neer op afwezig: incapabel, incorrect, intolerant, inaccuraat.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Niet in het minst betekent letterlijk 'helemaal niet', 'niet eens een klein beetje', 'allerminst'. Niet in het minst wordt in de praktijk echter ook gebruikt in de tegenovergestelde betekenis: 'niet in de laatste plaats', oftewel: 'in de eerste plaats', 'vooral'. Hier is geen bezwaar tegen, ook al kon die betekenis oorspronkelijk alleen worden uitgedrukt door niet het minst te gebruiken, zonder in.

    http://taaladvies.net/taal/advies/vraag/579/niet_in_het_minst_niet_het_minst/


    Niet in het minst is een contronieme uitdrukking.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ha, de dames en heren taalkundigen zijn aan het schuiven. Zelf mijd ik niet in het minst en niet het minst het liefst. De kans dat je misbegrepen wordt is wel erg groot geworden, heb ik de indruk.
     
    Last edited:

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Ha, de dames en heren taalkundigen zijn aan het schuiven. Zelf mijd ik niet in het minst en niet het minst liefst. De kans dat je misbegrepen wordt is wel erg groot geworden, heb ik de indruk.
    Suit yourself.

    Er is iets interessants aan de gang voor mij hier, namelijk dat "niet het minst" een dubbele ontkenning is. Afijn, "het minst" is een zware restrictie die je als een ontkenning kan beschouwen. Waarom interessant? Ik lees op fora maar ook in de media om de haverklap zinnen waarin de niet zo gemakkelijke stijlfiguur van de dubbele ontkenning foutief gebruikt wordt, waar één restrictie of ontkenning zou volstaan om de bedoeling weer te geven. Met als gevolg dat door de ongepaste dubbele ontkenning de bedoelde betekenis zonder meer omgedraaid wordt.

    Toegepast op het minst: Het minst = niet of bijna niet

    Niet het minst= last but not least. Dit is een effectieve dubbele negatie die de betekenis van 'het minst' omkeert.

    Nu:
    Niet in het minst blijft in mijn ogen ook zo'n dubbele negatie, de toevoeging van "in" verandert daar niets aan. Maar "niet in het minst" zou nu plots "helemaal niet" moeten betekenen? Alsof er geen sprake geweest is van een dubbele ontkenning? Alsof "het minst" niet ontkend wordt? Ik vind het dus maar dik in orde en terecht dat "Niet in het minst" ook aanvaard wordt als "last but not least". Als ook een effectieve dubbele ontkenning zijnde dus.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Niet het minst= last but not least. Dit is een effectieve dubbele negatie die de betekenis van 'het minst' omkeert.

    Nu:
    Niet in het minst blijft in mijn ogen ook zo'n dubbele negatie, de toevoeging van "in" verandert daar niets aan. Maar "niet in het minst" zou nu plots "helemaal niet" moeten betekenen? Alsof er geen sprake geweest is van een dubbele ontkenning? Alsof "het minst" niet ontkend wordt? Ik vind het dus maar dik in orde en terecht dat "Niet in het minst" ook aanvaard wordt als "last but not least". Als ook een effectieve dubbele ontkenning zijnde dus.
    Het WNT haalt geschriften uit de de 19e eeuw aan om te illustreren dat niet het minst niet alleen maar een litotes is geweest. Al heel lang wordt niet het minst als ontkenning gebruik. Niet het minst als eenvoudige ontkenning kan gemakkelijk tot een litotes worden. Vergelijk:

    Dit merk is niet het minste. = Dit merk is erg goed.
    En, wat niet het minste was, ze verloor ook nog haar kind. En, wat erg ingrijpend was, ze verloor ook nog haar kind.

    En dus:

    Iedereen had er zin in, tante niet het minst. > Iedereen had er zin in, tante erg veel. > Iedereen had er zin in, vooral/zeker ook tante.

    Als uitdrukking die een ontkenning versterkt (lees: niet het minst = helemaal/zelfs niet het minst) kon niet het minst daarnaast de concurrent zijn van niet in het minst, dat altijd niet in de geringste mate betekend heeft en niet anders dan een versterkte ontkenning kan zijn. Kennelijk heeft niet in het minst de strijd met niet het minst in de loop der tijden gewonnen, want niet het minst wordt nu vrijwel niet meer in zijn versterkende betekenis gebruikt, maar alleen nog als een tot litotes geworden uitdrukking.

    Tot zover niets vreemds. Maar opmerkelijk genoeg gaat niet in het minst vervolgens in het modernere Nederlands andermaal het gevecht aan met niet het minst, nu in zijn hoedanigheid van litotes. Niets blijft deze uitdrukking dus bespaard. Eigenlijk is dit een gevecht dat je niet zou verwachten, want hoe kan een versterkte ontkenning als niet in het minst nu iets positiefs gaan uitdrukken? Het is moeilijk voorstelbaar:

    Iedereen was vrolijk, tante niet in het minst(?) = Iedereen was vrolijk, tante niet in de geringste mate(?) = Iedereen was vrolijk, tante helemaal niet(?)

    En vervolgens moet dit er dan uit komen: Iedereen was vrolijk, vooral (ook) tante. Het is duidelijk dat die ontwikkeling zo niet kan zijn gegaan. Niet in het minst heeft alleen de sprong naar in grote mate/vooral kunnen maken vanwege de verwarrende vormgelijkenis met niet het minst. Voor taalkundige scherpslijpers was dit lange tijd een af te keuren sprong, maar nu is dat het klaarblijkelijk niet meer (al is er nog wel verzet).
     
    Last edited:

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Niet in het minst heeft alleen de sprong naar in grote mate/vooral kunnen maken vanwege de verwarrende vormgelijkenis met niet het minst. Voor taalkundige scherpslijpers was dit lange tijd een af te keuren sprong, maar nu is dat het klaarblijkelijk niet meer (al is er nog wel verzet).
    Ongetwijfeld. (Maar ga dat maar eens "bewijzen"). En terecht.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    hoe kan een versterkte ontkenning als niet in het minst nu iets positiefs gaan uitdrukken? Het is moeilijk voorstelbaar:

    Iedereen was vrolijk, tante niet in het minst(?) = Iedereen was vrolijk, tante niet in de geringste mate(?) = Iedereen was vrolijk, tante helemaal niet(?)

    .
    Ik worstel met de term "versterkte ontkenning". Bij versterking denk ik aan zoiets als "helemaal niet". "helemaal" de versterking zijnde. Bij "niet" denk ik enkel aan ontkenning....
    Voor mij is "niet het minst" een litotes of een dubbele ontkenning, maar geen versterkte ontkenning. Dat gaat er bij mij niet in:

    (lees: niet het minst = helemaal/zelfs niet het minst)
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ik worstel met de term "versterkte ontkenning". Bij versterking denk ik aan zoiets als "helemaal niet". "helemaal" de versterking zijnde. Bij "niet" denk ik enkel aan ontkenning....
    Inderdaad. Niet in het minst = niet in de minste mate = helemaal niet. Je ziet dat niet versterkt wordt door het voorafgaande helemaal. In het minst versterkt op dezelfde wijze niet.

    Voor mij is "niet het minst" een litotes of een dubbele ontkenning, maar geen versterkte ontkenning.
    Niet het minst is geen dubbele ontkenning net zomin als niet het ergst of niet het slechtst een dubbele ontkenning is. Een litotes kan een uitdrukking met daarin een dubbele ontkenning zijn (voorbeeld: niet onverdienstelijk = behoorlijk goed), maar dat is lang niet altijd zo:

    Hij is niet vies van een beetje gokken. = Hij houdt wel van een beetje gokken.
    Hij is niet de minste tegenstander. = Hij is een sterke tegenstander.
    Dat stukje vlees vind ik niet te versmaden. = Dat stukje vlees gaat er bij mij wel in.

    Het adjectivisch gebruikte niet de/het minste houdt daarnaast wel degelijk een versterkte ontkenning in:

    Niet de minste pijn kon ze verdragen. = Zelfs/helemaal niet de minste pijn kon ze verdragen. = Geen enkele pijn kon ze verdragen. Zelfs/helemaal versterkt hier niet, enkele versterkt geen.

    Een 'litotische interpretatie' is in dit geval uiterst ongebruikelijk zo niet onmogelijk:
    Niet de minste pijn kon ze verdragen. ≠ Aardig wat pijn kon ze verdragen.

    Met de juiste intonatie kun je misschien nog de litotes overbrengen, maar op schrift ben je geheel verloren.

    Het zelfstandig gebruikte, de ontkenning versterkende niet het minst is, zoals ik in mijn vorige post al zei, vrijwel volledig verdrongen door niet in het minst:

    Ik ben helemaal niet geïnteresseerd. = Ik ben niet in het minst geïnteresseerd. Verdrongen alternatief: Ik ben niet het minst geïnteresseerd.

    Je zou zeggen: idealiter wordt niet in het minst gebruikt als versterker van een ontkenning en niet het minst als litotes. Ziet eruit als een mooie taakverdeling. Die situatie lijkt echter nooit te hebben bestaan, voor zover ik heb kunnen nagaan. In een niet zo heel ver verleden was immers niet het minst behalve litotes ook versterker en in de moderne tijd lijkt het erop dat het niet in het minst is dat beide rollen zal gaan vervullen. In beide gevallen is er sprake van dubbelzinnigheid. Het zijn zo de eigenaardigheden van taal, zullen we maar zeggen.

     
    Last edited:

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Niet onverdienstelijk. Litotes met dubbele ontkenning. Verdienstelijk dus. Als complicatie vind ik dat wel genietbaar. :p

    Niet in het minst = niet in de minste mate = helemaal niet.
    Ik zou zeggen, vermoedelijk met evenveel recht:
    Niet in het minst = niet in de minste mate = dus in hoge mate. Waarom? Niet ONTKENT in de minste mate....

    Je ziet dat niet versterkt wordt door het voorafgaande helemaal. In het minst versterkt op dezelfde wijze niet.
    Het hangt er dus helemaal vanaf of je die dingen als een versterking of als een ontkenning interpreteert. Naargelang de interpretatie krijg je dan de tegengestelde betekenis. "Helemaal" staat wel vooraan om "niet " te versterken in "helemaal niet". Als "in het minst" vooraan moest staan, zou het ook "niet" kunnen versterken. "In het minst niet" dus. Maar "niet" staat vooraan. "Niet in het minst". Niet is logischerwijs in de eerste plaatst een ontkenning.

    In beide gevallen is er sprake van dubbelzinnigheid.
    Het zijn wel dubbelzinnigheden tot op het punt van controniem.
     
    Last edited:

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ik zou zeggen, vermoedelijk met evenveel recht:
    Niet in het minst = niet in de minste mate = dus in hoge mate. Waarom? Niet ONTKENT in de minste mate....
    Ja, inderdaad! Ik ging ervan uit dat niemand ter aarde niet in de minste mate als litotes zou gebruiken, maar ik kwam toch mooie voorbeelden tegen:

    "Ten slotte, en niet in de minste mate, is de praktijkbegeleider ook de brug tussen projectgroep en organisatie."

    En zo zijn er meer. Het zijn er misschien niet veel, maar ze zijn overtuigend!
     

    ThomasK

    Senior Member
    Belgium, Dutch
    Wat met "verhoren"? In zijn gebed verhoord worden naast door de politie verhoord worden? Het zijn echter geen antoniemen, maar vormen van vragen, maar toch met een heel andere connotatie, zou ik zeggen.

    Toch nog even polsen inzake ruimte en engte hierboven: tegenstelden volgens jullie?
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Ja, inderdaad! Ik ging ervan uit dat niemand ter aarde niet in de minste mate als litotes zou gebruiken, maar ik kwam toch mooie voorbeelden tegen:

    "Ten slotte, en niet in de minste mate, is de praktijkbegeleider ook de brug tussen projectgroep en organisatie."

    En zo zijn er meer. Het zijn er misschien niet veel, maar ze zijn overtuigend!
    :)
    Ik vind het niet onlogisch. NIET als ontkenning vooraan is heel sterk natuurlijk. Een uitdrukking moet al totaal gevestigd zijn om 100% aan die mogelijkheid van litotes en/of omkering te ontsnappen
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    "behalve "

    Bij de Spaanse vertaling geeft men deze twee:

    1 además de = daar nog bij

    2 exepto = uitgezonderd

    Als "behalve" al eerder vermeld is, heb ik niets gezegd...
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Gelexicaliseerde ironie. Zie mijn eerdere betoog. Ik ga mezelf niet herhalen.
    Sorry Bib, ik heb nog niet alles goed doorgenomen.
    Ik heb het nu wel doorgenomen, en wellicht niet voor het laatst. Misschien haal ik er nog wel iets meer uit.

    Een feit is: Je kan zowat alles omdraaien met ironie. Een figuur die er per definitie uit bestaat, het omgekeerde te alluderen met dezelfde woorden. .

    Wat je niet kan, is al die omdraaiingen de gelexicaliseerde status meegeven. Maar zonder twijfel een aantal van de meestgebruikte wel.
    Nu, die term "gelexicaliseerde status"was wel leerzaam voor mij.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    "willekeurig"

    Je hebt willekeurige spieren, dat zijn spieren die aan je wil gehoorzamen, als tegengesteld aan onwillekeurige spieren, die daar niet naar luisteren.

    Willekeurig is ook: Random , Toevallig, Wispelturig, Zonder opzet gekozen
    en andere tegengestelde betekenissen vanuit het oogpunt van de vrije wil
     
    Last edited:

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Ja, in één specifieke betekenis is willekeurig te beschouwen als antoniem van onwillekeurig. Door de wil gecontroleerd staat dan tegenover niet door de wil gecontroleerd. In andere betekenissen kan willekeurig zowel de betekenis hebben van aan iemands wil onderworpen (zonder nadere motivering) als aan het toeval onderworpen. Waarbij steeds de hoofdgedachte is: zomaar, lukraak. Willekeurig kan dus zowel door de wil gecontroleerd als aan het toeval onderworpen betekenen.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Ja, "willekeurig" lokt hier een controniem uit.

    Ik ben eens gaan kijken naar het Engels equivalent.

    Voor "the Autonomic Nervous System" ofte ANS is het "autonome zenuwstelsel" de geijkte Nederlandse term.

    Bab.la: "Orgasm is a reflex of the autonomic nervous system"

    ANS = Het autonome zenuwstelsel, ook vegetatieve of viscerale zenuwstelsel geheten, is het deel van het perifeer zenuwstelsel dat een groot aantal onbewust plaatsvindende functies reguleert.


    The Somatic nervous system = voluntary.= het somatisch zenuwstelsel = het willekeurig zenuwstelsel = willekeurig (vrijwillig)

    Willekeurig is verwarrend, maar een beter woord ligt niet voor de hand. Vrijwillig? Wilsgestuurd? Bewust?

    Reflex= een onwillekeurige reactie.

    In de definities van reflex wordt "onwillekeurig" gebruikt en niet "onvrijwillig"

    Dan is "vrijwillig" geen goede vervanging.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Nee, vrijwillig zenuwstelsel doet vreemd aan. Maar eerlijk gezegd vind ik willekeurig zenuwstelsel ook maar niks. Geef mij dan maar wilsgestuurd. Maar ja, staat niet in het woordenboek. En nauwelijks treffers op internet. Vrijwel niemand anders wil eraan, zo lijkt het. We zitten voorlopig nog wel vast aan willekeurig zenuwstelsel, geloof ik.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Nee, vrijwillig zenuwstelsel doet vreemd aan. Maar eerlijk gezegd vind ik willekeurig zenuwstelsel ook maar niks. Geef mij dan maar wilsgestuurd. Maar ja, staat niet in het woordenboek. En nauwelijks treffers op internet. Vrijwel niemand anders wil eraan, zo lijkt het. We zitten voorlopig nog wel vast aan willekeurig zenuwstelsel, geloof ik.
    Voluntair (bvnw)

    Klinkt chic en wetenschappelijk. Niet zo goedkoop als vrijwillig.
     

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Voluntair (bvnw)
    Bestaat reeds als juridische term. Laat zich waarschijnlijk niet gemakkelijk overhevelen naar de medische wereld. Althans, niet gemakkelijker dan wilsgestuurd. Als ik mocht kiezen, zou ik wilsgestuurd promoten. Maar ja, ook dat woord maakt geen enkele kans. Het lijkt mij een verloren zaak.
     

    eno2

    Senior Member
    Dutch-Flemish
    Voluntair is niet goed. Doet, naast vrijwillig(er), denken aan het filosofisch - politieke voluntarisme. Brrr...

    Het is geen strijd. Alleen een signaleren van een onbedoeld contranieme benaming.
    Just for fun, eigenlijk.

    Er bestaat zoiets als een Volitieve Completieve Zin
    = completieve zin na een verba volendi (werkwoorden van wil, bv: willen, bevelen,...)
    in de Latijnse Spraakkunst (in het Nederlands).

    Latijn en Grieks . com | Vertalingen van Latijn en Grieks -

    Volitief lijkt me aantrekkelijker....
     
    Last edited:

    bibibiben

    Senior Member
    Dutch - Netherlands
    Of anders volitioneel. Maar ja, zowel volitief als volitioneel leidt een nogal zieltogend bestaan in het Nederlands. Niet bepaald woorden die ooit met liefde omarmd zullen worden.
     
    < Previous | Next >
    Top